Thị trường EU và EVFTA: chứng từ xuất xứ cần chuẩn bị

Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam và Liên minh châu Âu, gọi tắt là EVFTA, đã có hiệu lực từ ngày 1 tháng 8 năm 2020. Theo Wikipedia, hiệp định được ký ngày 30 tháng 6 năm 2019 tại Hà Nội. Bài này dựa chủ yếu vào cổng Access2Markets của Ủy ban châu Âu. Nội dung chỉ tổng hợp thông tin công khai, không phải tư vấn thuế, hải quan hay pháp lý cho trường hợp riêng của bạn.

Ưu đãi thuế khi hàng vào EU

Ủy ban châu Âu cho biết, tính đến ngày 1 tháng 8 năm 2020, khoảng 84% hàng nhập vào EU từ Việt Nam được miễn thuế. Phần thuế còn lại sẽ giảm dần. Trang này nêu hai mốc có vẻ khác nhau. Một mục ghi EU loại bỏ dần thuế nhập khẩu từ Việt Nam đến năm 2027. Mục khác ghi EU loại bỏ gần hết thuế còn lại đến tháng 11 năm 2030.

Vì hai mốc này khác nhau, bạn không nên chỉ nhớ một con số. Hãy tra lộ trình của đúng mã hàng trong công cụ My Trade Assistant. Phụ lục 2-A của hiệp định nêu các giai đoạn cắt giảm thuế theo nhóm hàng trong vòng năm năm.

Ủy ban châu Âu cũng nêu hai điểm cần lưu ý.

• EU vẫn áp thuế với một số mặt hàng sau khi hết lộ trình, ví dụ một số sản phẩm cá như cá rô phi và cá ngừ vằn.
• Với nhóm hàng nhạy cảm, EU chỉ mở cửa có giới hạn bằng hạn ngạch thuế quan không thuế, với khối lượng cố định và không tăng hằng năm.

Các sản phẩm trong diện hạn ngạch gồm tinh bột biến tính, trứng, ethanol, tỏi, tinh bột sắn, mannitol, nấm, gạo, sorbitol, đường và sản phẩm nhiều đường, cùng ngô ngọt. Nếu hàng của bạn nằm trong danh sách này, hãy kiểm tra hạn ngạch trước khi báo giá.

Điều kiện để hàng được coi là có xuất xứ

Để hưởng thuế ưu đãi, hàng phải có xuất xứ từ EU hoặc Việt Nam. Quy tắc xuất xứ nằm trong Nghị định thư về định nghĩa sản phẩm có xuất xứ và hợp tác hành chính. Danh mục quy tắc theo sản phẩm đã được cập nhật theo Hệ thống Hài hòa phiên bản 2022. Quyết định số 2/2024 có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 2024.

Theo Ủy ban châu Âu, sản phẩm được coi là có xuất xứ nếu thuộc một trong ba trường hợp sau.

1. Được thu hoạch hoặc sản xuất toàn bộ tại EU hoặc Việt Nam.
2. Được sản xuất chỉ từ nguyên liệu có xuất xứ EU hoặc Việt Nam.
3. Được sản xuất bằng nguyên liệu không có xuất xứ nhưng đã qua gia công hoặc chế biến đủ mức, theo quy tắc cụ thể trong Phụ lục II.

Sản phẩm còn phải đáp ứng các yêu cầu khác của Nghị định thư, ví dụ quy định về công đoạn gia công đơn giản và quy tắc không làm thay đổi hàng.

Ba kiểu quy tắc theo sản phẩm

Ủy ban châu Âu nêu ba kiểu quy tắc thường gặp trong các hiệp định của EU.

• Quy tắc giá trị gia tăng: giá trị nguyên liệu không có xuất xứ không được vượt một tỷ lệ nhất định của giá xuất xưởng.
• Quy tắc chuyển đổi mã số: quá trình sản xuất làm đổi mã Hệ thống Hài hòa giữa nguyên liệu và thành phẩm. Ví dụ giấy ở Chương 48 làm từ bột giấy không có xuất xứ ở Chương 47.
• Công đoạn cụ thể: bắt buộc có một công đoạn nhất định, như kéo sợi. Kiểu này hay dùng trong dệt may và hóa chất.

Dung sai, cộng gộp và vận chuyển

Quy tắc dung sai cho phép dùng một phần nguyên liệu không có xuất xứ mà quy tắc thường cấm. Mức tối đa là 10% trọng lượng hoặc giá xuất xưởng với nông sản và nông sản chế biến thuộc Chương 2 và Chương 4 đến 24, trừ cá chế biến ở Chương 16. Với hàng công nghiệp không phải dệt may, mức tối đa là 10% giá xuất xưởng. Hàng dệt may ở Chương 50 đến 63 có dung sai riêng. Dung sai không dùng được để vượt ngưỡng tối đa ghi trong quy tắc sản phẩm, và không áp dụng với hàng thu hoạch hoặc sản xuất toàn bộ.

Về cộng gộp, hiệp định có bốn cách, nhưng Ủy ban châu Âu cho biết hiện chỉ cộng gộp song phương đang áp dụng. Ngoài ra, vải có xuất xứ Hàn Quốc được coi là có xuất xứ Việt Nam khi dùng cho các sản phẩm trong Phụ lục V, kể từ ngày 23 tháng 12 năm 2020.

Quy tắc không làm thay đổi hàng yêu cầu hàng có xuất xứ vận chuyển thẳng, không qua chế biến thêm ở nước thứ ba. Một số thao tác vẫn được phép nếu hàng nằm dưới sự giám sát của hải quan. Đó là gắn nhãn hay dấu để đáp ứng yêu cầu của nước nhập khẩu, bảo quản hàng, lưu kho và tách lô. Hải quan có thể đòi bằng chứng như vận đơn hoặc dấu, số trên kiện hàng.

Hiệp định cũng cho phép hoàn lại thuế đã nộp cho nguyên liệu không có xuất xứ khi hàng được xuất theo thuế ưu đãi.

Chứng từ chứng minh xuất xứ

Với hàng có xuất xứ Việt Nam, Ủy ban châu Âu nêu các hình thức chứng minh xuất xứ sau.

Giấy chứng nhận có thể được cấp sau trong ba tình huống. Thứ nhất, giấy chưa được cấp lúc xuất khẩu vì sai sót hoặc bỏ sót không cố ý. Thứ hai, giấy đã cấp nhưng không được chấp nhận vì lý do kỹ thuật. Thứ ba, lúc xuất hàng chưa biết điểm đến cuối cùng. Bản sao có thể được cấp nếu giấy bị mất, trộm hoặc hủy, và có hiệu lực 12 tháng.

Tờ khai xuất xứ được ghi trên hóa đơn hoặc chứng từ thương mại khác có nêu rõ sản phẩm. Nội dung tờ khai nằm trong Phụ lục IV và có thể viết bằng bất kỳ ngôn ngữ chính thức nào của EU. Tờ khai có hiệu lực 12 tháng kể từ ngày lập. Thông thường nó dùng cho một lô hàng, nhưng có thể bao gồm nhiều lô hàng giống nhau trong vòng tối đa 12 tháng.

Phía EU thì khác. Nhà xuất khẩu từ EU có thể tự khai nếu đã đăng ký trong hệ thống REX, hoặc nếu lô hàng không quá 6.000 euro. Điểm này nên được nói rõ với khách, vì khách EU sẽ hỏi bạn về mẫu chứng từ.

Trước khi chuẩn bị chứng từ, bạn cần có người mua ở EU. Bài về dùng dữ liệu hải quan hướng dẫn cách tìm khách theo hướng này.

Rào cản kỹ thuật vẫn còn sau khi hết thuế

Miễn thuế không có nghĩa là hàng vào thị trường tự động. Ủy ban châu Âu nêu rõ rằng hàng nhập khẩu phải đáp ứng cùng yêu cầu như hàng sản xuất tại EU để bán ở EU. Các yêu cầu này bảo vệ sức khỏe con người và vật nuôi, môi trường và quyền của người tiêu dùng.

Cổng Access2Markets cho biết yêu cầu của khoảng 85% sản phẩm đã được hài hòa trong EU. Một số quy định chỉ áp dụng ở cấp quốc gia, nên bạn chỉ cần tuân thủ quy định của nước EU nơi hàng được đưa ra thị trường. Mỗi nước EU có đầu mối thông tin sản phẩm để hỏi.

Một số nhóm hàng thường có yêu cầu bắt buộc. Đó là hóa chất, mỹ phẩm, dược phẩm, nông sản, thực phẩm và thức ăn chăn nuôi, động vật sống và sản phẩm từ động vật. Chứng nhận kiểm dịch thực vật cần cho phần lớn rau quả tươi, các vật liệu thực vật khác và sản phẩm có thành phần từ động vật.

Dấu CE bắt buộc với một số nhóm hàng như đồ điện tử, thiết bị y tế, đồ chơi, đồ điện gia dụng và vật liệu xây dựng. Dấu CE không áp dụng cho thực phẩm, xe cơ giới, hóa chất, mỹ phẩm, dược phẩm và thuốc diệt khuẩn. Những nhóm đó có quy định riêng.

Bao bì và nhãn cũng có yêu cầu. Nhãn bắt buộc thường liên quan đến an toàn, sức khỏe hoặc môi trường và có thể ghi thành phần hay hạn dùng. Nhãn tự nguyện, như nhãn hữu cơ, thì không bắt buộc. Nhiều nước EU có quy định chi tiết, và mỗi ngành do cơ quan khác nhau phụ trách.

Chương về hàng rào kỹ thuật trong EVFTA chủ yếu nêu cam kết của Việt Nam khi nhập hàng EU. Ví dụ, Việt Nam dựa trên tiêu chuẩn quốc tế, chấp nhận tuyên bố hợp quy của nhà cung cấp và công khai quy định. Vì vậy bạn không nên coi chương này là lý do miễn quy chuẩn EU cho hàng của mình.

Để biết quy định cho đúng sản phẩm, Ủy ban châu Âu hướng dẫn dùng công cụ My Trade Assistant. Công cụ này nêu thủ tục nhập khẩu, mẫu chứng từ hải quan và cơ quan có thẩm quyền.

Việc của bên nhập khẩu ở EU

Khách EU sẽ làm thủ tục thông quan. Biết các bước này giúp bạn gửi chứng từ đúng hạn. Theo Access2Markets, người nhập khẩu thường phải có cơ sở tại EU và có mã EORI. Mã EORI là mã định danh hợp lệ trên toàn EU và nên được xin sớm.

Bản khai tóm tắt hàng đến, gọi là ENS, phải nộp trước khi hàng đến cửa khẩu EU đầu tiên. Hạn nộp phụ thuộc phương thức vận tải. Với container đường biển, hạn là ít nhất 24 giờ trước khi bắt đầu xếp hàng tại cảng nước ngoài. Thông tin trong ENS lấy từ chứng từ của nhà xuất khẩu như vận đơn và hóa đơn, nên chứng từ phải đến tay bên khai đúng hạn.

Khi hàng đến, hàng được lưu tạm dưới sự giám sát của hải quan, tối đa 90 ngày. Hàng có thể được thông quan dựa trên hồ sơ, hoặc bị chọn kiểm tra hồ sơ hay kiểm tra thực tế. Hồ sơ thường có hóa đơn, chứng từ vận tải, chứng nhận xuất xứ, giấy phép nhập khẩu, kết quả thử nghiệm và giấy kiểm dịch.

Thuế giá trị gia tăng áp dụng cho hàng nhập khẩu và thường do người nhập khẩu trả. Doanh nghiệp đăng ký VAT có thể khấu trừ khoản này. Một số hàng, như đồ uống có cồn và thuốc lá, còn chịu thuế tiêu thụ đặc biệt. EU cũng có thể áp biện pháp phòng vệ thương mại như thuế chống bán phá giá đối với hàng từ một số nước.

Ví dụ minh họa về dung sai

Ví dụ minh họa. Con số dưới đây là giả định, chỉ để thấy cách tính. Một sản phẩm công nghiệp không phải dệt may có giá xuất xưởng 2.000 euro. Quy tắc sản phẩm thường cấm dùng một loại nguyên liệu không có xuất xứ. Theo quy tắc dung sai 10% giá xuất xưởng, nguyên liệu đó được dùng tối đa 2.000 × 10% = 200 euro.

Nếu nhà sản xuất dùng nguyên liệu trị giá 150 euro, mức này nằm trong giới hạn. Nếu dùng 250 euro thì vượt giới hạn, và sản phẩm có thể không đạt xuất xứ. Quy tắc cụ thể cho mã hàng của bạn có thể khác, nên hãy đối chiếu với Phụ lục II.

Với lô hàng, ví dụ giả định tương tự: lô trị giá 5.800 euro nằm dưới mốc 6.000 euro nên nhà xuất khẩu bất kỳ có thể lập tờ khai xuất xứ. Lô trị giá 6.200 euro vượt mốc nên cần giấy chứng nhận xuất xứ do cơ quan Việt Nam cấp.

Các bước cho người xuất khẩu mới

1. Xác định mã HS của sản phẩm và tra lộ trình thuế trong My Trade Assistant.
2. Kiểm tra quy tắc xuất xứ theo mã hàng bằng công cụ tự đánh giá ROSA.
3. Đối chiếu nguyên liệu để xem hàng đạt quy tắc nào, và ghi lại bằng chứng.
4. Kiểm tra yêu cầu kỹ thuật, kiểm dịch, nhãn và bao bì của EU cho sản phẩm.
5. Chọn hình thức chứng minh xuất xứ phù hợp với trị giá lô hàng.
6. Thống nhất với khách EU về mã EORI, chứng từ và lịch gửi hồ sơ.

Ủy ban châu Âu cũng nhắc rằng hiệp định công nhận và bảo hộ chỉ dẫn địa lý của EU và Việt Nam cho rượu, đồ uống có cồn, nông sản và thực phẩm. Trang này nêu 169 chỉ dẫn của EU và 39 chỉ dẫn của Việt Nam được bảo hộ tại Việt Nam ở mức tương đương EU. Nếu sản phẩm của bạn mang tên vùng đặc sản, hãy xem danh sách đầy đủ trên trang của Ủy ban.

Quy định và lộ trình có thể thay đổi. Hãy kiểm tra lại với cơ quan hải quan, cơ quan cấp chứng nhận xuất xứ hoặc đơn vị tư vấn có thẩm quyền trước mỗi lô hàng.